Odlomci iz književnih dela

Aleksandar Deroko: O Hilandaru

Odlomak iz memoara Aleksandra Deroka „A ondak je letijo jeroplan nad Beogradom“.

„Nije zgoreg, pre svega, podsetiti se šta je to uopšte Hilandar. Šta je za nas bio – a šta je još? Atonska Sveta gora je poluostrvo u moru, na oko 100 km jugoistočno od Soluna. Celom dužinom poluostrva pruža se greben i završava se na južnom delu vrhom Atosom, koji kao kakva oštra piramida štrči iz mora 2.033 metara u maglu i oblake. Kraj potpuno besputan, krševit, pust, bio je u srednjem veku skloništa kaluđera podvižnika i pustinjaka. U X veku je sveti Atanasije sagradio i prvi veći manastir. Oko 20 velikih, sa bezbroj takozvanih skitova (a ima skitova koji su veći i od pravih manastira), kelija, isposnica itd. Većinom su bili grčki, no bilo ih je i ruskih, bugarskih, vlaških, gruzijskih – tako su i Srbi dobili svoj Hilandar.

Najmlađi Nemanjin sin Sava zamonašio se u ruskom manastiru Pantelejmonu – Rustikonu (1191. godine), prešao je zatim u Vatoped i tu pozvao i staroga oca Nemanju, koji se već bio povukao s prestola i zakaluđerio, da i on dođe. Nemanja je već došao u Vatoped 1197. godine, zatim su on i Sava zatražili i dobili od vizantijskog cara Aleksija III dozvolu da sagrade sebi svoj manastir (postoji originalna povelja sa potpisom carevim). Izabrali su Hilandar, koji je već postojao ali jebio razoren od gusara, i obnovili su ga. Ime kao da potiče od nekog Grka, trgovca Hilandariosa, čija se lađa, navodno, na obali u buri razbila, a on je iz zahvalnosti što je spasao život tu podigao manastir.

Nemanja je u Hilandaru ubrzo zatim umro. Sava je ostao u manastiru, a sem toga podigao je u Kareji, centralnome mestu Svete Gore, i svoju isposnicu. Nemanja i Sava su počeli, a zatim su svi ostali srednjovekovni srpski vladari materijalno pomagali gotovo sve svetogorske manastire. U jednom trenutku većina manastira bila je nastanjena pretežno srpskim kaluđerima. Veliki je broj povelja na pergamentu sa crvenim potpisima i zlatnim pečatima srpskih vladara – ipak je najuzbudljivije videti skromni voštani pečat na kome je, u krst, četiri puta otisnut prsten sa Savine ruke i krupna čitka slova potpisa na pergamentu SVEPOSLEDNJI SAVA GREŠNI.

Šta je pak od autentičnog do danas sačuvano?

U jednoj udoljici guste zelene šume diže se prsten zidina srednjovekovnog grada načičkan odozgo čardacima manastirskih konaka. Dve odbrambene kule ga natkriljuju. Usred dvorišta je crkva. Svuda visoki vitki kiparisi. Nemanjine i Savine crkve više nema, Milutin ju je zamenio svojom u razdoblju XIII i XIV veka, a knez Lazar dogradio pripratu.

U riznici i biblioteci ima oko 130 srpskih, toliko i grčkih povelja gotovo svih srednjovekovnih srpskih vladara i više vizantijskih careva. Tu su i Ivan Grozni, vlaške vojvode i turski sultani. Rukom pisanih knjiga ima oko 800, mnoštvo minijatura, 170 ikona, rukom vezena Jefimijina oltarska zavesa i njena bogata ikonica… Ukratko, Hilandar ima više srpskih istorijskih dokumenata nego cela Srbija ukupno. On je postao zajedno sa srednjovekovnom srpskom državom. Svi koji su vodili Srbiju vodili su i njega, dolazili, brinuli se… Samo, dok je države nestalo u XV veku, on ju je nadživeo za još šest vekova, kao neprekidno svedočanstvo do danas.“

 

Aleksandar Deroko ( 1894 — 1988) je bio arhitekta, pisac, profesor Beogradskog univerziteta, član Srpske akademije nauka i umetnosti i pored Bogdana Nestorovića autor projekta Hrama Svetog Save u Beogradu.

Naslovna fotografija: monix.rs