Slikarstvo

Deset slika Katarine Ivanović

Katarini Ivanović pripada značajno mesto u istoriji srpskog slikarstva. Ona ne samo da je bila prva srpska akademska slikarka već i prva počasna članica Srpskog učenog društva, kasnije SANU.

Prvi autoportret iz 1834. godine

Rođena je 1811. godine u mađarskom gradu Vesprimu, a gotovo čitav život provela je u Sekešfehervaru (Stoni Beograd). Slikarstvo je učila u Pešti i Beču na Odeljenju za devojke Likovne akademije, a nakon toga se usavršavala u Italiji, Francuskoj, Holandiji i Minhenu. Na samom početku karijere proglašena je srpskom nacionalnom heroinom, što uslovljava njen dalji život zbog očekivanja sunarodnika da naciju proslavi svojim umećem. Prvi pokušaji da to učini završili su se velikim razočarenjem. Nakon boravka u Beogradu i Zagrebu, vraća se u Stoni Beograd gde živi do smrti, 1882. godine. Pred kraj života veći deo svojih slika poklonila je Narodnom muzeju u Beogradu i testamentom obezbedila sredstva za njihovo održavanje. Zahvalna svojim sunardonicima što su njenom delu dali veliki značaj još za njenog života i proglasili je počasnom članicom Srpskog učenog društva uputila im je sledeće reči:  „Ja, kojoj su dani izbrojani zadovoljno umirem, a Vami Gospodo moja za ljudstvo, za rod mili, za uveličavanje ljubljene domovine Vaše, dug i srećan život želeći, i večnu hvalu Vam za dično mi odlikovanje, jesam… “. Slikarski opus Katarine Ivanović nije obiman, ali je zato raznolik, sa dosta tema netipičnih za naše podneblje, što ne treba da čudi jer ona u njemu gotovo i nije stvarala. Njen dar najviše se istakao kroz portrete i mrtve prirode, a zatim i prizore iz svakodnevnog života. Pred vama  je izbor od deset najreprezentativnijih dela Katarine Ivanović po mišljenju autora ovih redova. Sve slike prikazane u ovom tekstu danas se nalaze u Narodnom muzeju u Beogradu, izuzev portreta Anke Nenadović koji se nalazi u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu.

 

Priredio: Milorad Stokin

 

1. Autoportret (1836)

Čuveni autoportret koji je Katarina naslikala tokom svojih studija u Beču danas je jedno od najprepoznatljivijih dela srpskog slikarstva i ponos stalne postavke Narodnog muzeja u Beogradu. Portret je nastao kada je slikarka imala 25 godina i kretala se u krugu srpske inteligencije okupljene oko Vuka Stefanovića Karadžića. Iste te 1836. godine portret je bio izložen na godišnjoj izložbi studenata Akademije gde se odmah izdvojio. Katarina je toliko postala čuvena u srpskom narodu da joj je Sima Milutinović Sarajlija posvetio pesmu Trojesestrarstvo. Ovim autoportretom Katarina je iskazala svest o sebi kao umetnici, a moderna odeća tog doba ukazuje na njen socijalni status. Iako je ovaj portret najzaslužniji što su Katarinu Srbi u Austriji i Ugarskoj proglasili nacionalnom heroinom, on nema nikakvih nacionalnih obeležja u sebi. Birajući između orijentalne i evropske kulture, srpski narod se u ovo vreme počeo odlučivati za ovu drugu kao sebi bliskiju. Da nije bilo tako ne bi ni ovaj portret bio prihvaćen kao prava profana ikona nacionalne heroine srpskog naroda, kako ga je oslovio uvaženi istoričar umetnosti Miroslav Timotijević.

 

2. Portret Anke Nenadović – Topalović (1837)

Nakon što se proslavila svojim Autoportretom, Katarini su počele da pristižu i prve porudžbine. Jedna od njih bila je da naslika portret Anke Nenadović – Topalović, sestre buduće srpske kneginje Perside Karađorđević i supruge Miroslava Topalovića, bogatog trgovca iz Kragujevca.  Ovo je prvi ženski portret u istoriji srpskog slikarstva koji je naslikala žena.Anka je predstavljena u raskošnoj nošnji, a prikaz isprepletene vinove loze iza nje ima nameru da ukaže na prijateljstvo, brak i plodnost.  Zanimljiv je i podatak da ovaj portret ne bi mogao nastati da se nije pojavila slikarka, budući da strogi patrijarhalni kodeksi nisu davali mogućnost da muškarac bude nasamo sa devojkom. Portret je nastao 1837. godine. Deo je stalne postavke Galerije Matice srpske u Novom Sadu. Sve do 1959. godine ovaj portret je bio nepoznat široj javnosti, kada ga je Galerija Matice srpske otkupila kao portret kneginje Perside Karađorđević. Tokom konzervatorsko-restauratorskih radova koji su izvedeni pre nekoliko godina utvrđen je pravi identitet osobe sa slike zahvaljujući inicijalima A N koje je slikarka upisala u jednom delu portreta.

 

3. Oslobođenje Beograda 1806. godine

U punoj svesti nacionalne heroine od koje se očekivalo da naciju proslavi kičicom, Katarina je brzo osetila da joj nedostaje vladanje slikarskim žanrom kojim bi se nacija najsnažnje mogla proslaviti – istorijskom kompozicijom. Taj nedostatak nije počivao u manjku njenog talenta, već je uslovljen akademskim programom kojim se devojke nisu učile slikanju figura i aktova, već samo portreta i mrtvih priroda. Stoga je odlučila da veštinu slikanja istorijskih kompozicija usavrši u Minhenu. Tokom tih studija slika svoju prvu istorijsku kompoziciju koja je prikazivala osvajanje Beograda 1806. godine pod Karađorđem. U središtu slike nalazi se Uzun-Mirko Apostolović, dok su oko njega prikazane epizode sa velikim brojem učesnika. U jednoj od njih žena poteže oružje, što je verovatno jedan od prvih prikaza ovakve uloge žene u srpskom slikarstvu. Prva verzija slike je izgubljena, ali je Katarina dve decenije kasnije naslikala još jednu verziju. Ovo je ujedno i jedina istorijska kompozicija koja ima direktne veze sa srpskom istorijom. Politička i kulturna elita tadašnjeg Beograda nije izrazila veliko zanimanje za ovo delo, pa se Katarina okreće slikanju portreta.

4. Italijanski vinogradar (1842)

Pored portreta, umeće Katarine Ivanović najviše je dolazilo do izražaja u slikanju mrtvih priroda. Njen opus bogat je slikama ovog žanra, a najviše je volela da slika korpe sa grožđem, što dolazi do punog izražaja na slici Italijanski vinogradar, nastaloj tokom studijskih putovanja Italijom. Slikarka je delo poklonila Narodnom muzeju 1879. godine, i ono je danas deo njegove stalne postavke. Delo je u literaturi  poznato i pod nazivima Vinogradar, Italijanski voćar i Italijanski prodavac voća.

 

 

 

 

 

5. Portret kneginje Perside Karađorđević (1846-47)

Ovladavši slikanjem istorijskih kompozicija, Katarina je odlučila da poseti Srbiju i tamo posluži naciji svojim umećem. Došavši u Beograd ubrzo se razočarala jer su porudžbine slabo stizale. U to vreme Srbijom je vladala dinastija Karađorđević, pa je kneginja Persida poručila dva svoja portreta. Kneginja je na oba predstavljena u raskošnoj nošnji, i sa zavesom u pozadini, što je simbol odabranosti i slave, ali u isto vreme i intimnosti privatnog prostora. Portret je ostao u Srbiji i nakon odlaska sa vlasti dinastije Karađorđević. Nalazio se u vlasništvu Ministarstva prosvete, a između dva rata je poklonjen Narodnom muzeju. Nakon drugog svetskog rata nije se znalo ko se na portretu nalazi, pa se naziv slike u literaturi pominje kao Mlada žena u libadetu i Ženska u plavom libadetu. Za razliku od slike Osvajanje Beograda, ovaj portret je u vreme nastanka doživeo veliki uspeh, zbog čega Katarini stiže nekoliko porudžbina portreta. Ipak, nakon godinu dana provedenih u Beogradu bilo je jasno da se Katarina previše uživela u lik nacionalne heroine, što nije nikako odgovaralo realnosti, najviše zbog nerazumevanja ljudi od kojih je zavisila. Razočarana odlazi iz Beograda u Zagreb, a odatle se u još većem razočarenju vraća u Stoni Beograd.

 

6. Dečak sa sokolom (1847-49)

Po povratku u Stoni Beograd odlučuje da se bavi temama koje su je lično zanimale i koje  su odražavale njen intimni svet. Jedna od takvih slika je i Dečak sa sokolom koji po mišljenju mnogih teoretičara umetnosti predstavlja oličenje mladosti i alegoriju uzaludnosti bekstva i dostizanja slobode. Nije poznato kada i kako je dospela u Narodni muzej, ali je prvi podaci o njoj datiraju iz 1949. godine.

 

 

 

 

 

7. U svom ateljeu (1860-65)

Ovom slikom Katarina je po treći (i poslednji) put predstavila sebe na slikarskom platnu. Slika nosi poruku o dostojanstvu slikarske profesije, ali i prolaznosti života. Na jednom zidu se nalazi Katarinina istorijska kompozicija Zakletva kralja Matije Korvina, a na drugom Gospođa čita, što ukazuje na razmišljanje i moralnu ozbiljnost, dok je na podu skica za sliku Smrt Sibinjanina Janka. Melanholični starac nije samo model već je simbol prolaznosti, koji stoji nasuprot slikarke u punoj životnoj snazi. Lobanja simbolizuje neizbežnost smrti. Slika je nastala oko 1865. godine, a u vlasništvu Narodnog muzeja u Beogradu je od 1874. Slika je poznata i pod nazivima Živopisanica u svojoj radionici i Katica Ivanovićeva, slikarka u svojoj radionici.

 

 

 

8. Smrt bogatašice (1865-73)

Tokom svog kasnijeg slikarskog perioda Katarina se bavila temama žanr-slikarstva koje su donosile teme iz svakodnevnog života, ranije potpuno nedostojne da  budu predmet bavljenja jednog umetnika. Slika opisuje trenutak smrti žene ženama koji se mole, dok u drugoj sobi zaseda doktorski konzilujum koji se dogovora na koji način će lečiti bolesnicu. Tema ove slike bila je česta među slikarima Katarininog vremena, pogotovo kod holandskih. Pored Smrti bogatašice, Katarina je naslikala i Smrt sirotice, ali slike nisu pandan jedna drugoj niti imaju nameru da predstave smrt grešnice i pravednice. Slika je nastala oko 1865.

 

 

9. Doček Srpkinje Jelene, ugarske kraljice

Na slici je prikazan dolazak u Stoni Beograd srpske princeze Jelene, ćerke velikog raškog župana Uroša I i supruge ugarskog kralja Bele II. Teme u kojima su žene bile centralne ličnosti istorijskih kompozicija nisu bile česte, a u srpskom slikarstvu su prava retkost. Sa druge strane žena nije predstavljena kao nosilac političke moći, već joj je značaj dat samo preko oca ili muža. Tema ove slike je jedna od onih kojom je Katarina želela da poveže istoriju srpskog i mađarskog naroda, dok sa druge strane oslikava i njen veliki regionalni patriotizam i ljubav prema Stonom Beogradu. Slika je završena 1869. godine. U literaturi se pominje i pod nazivom Ugarski kralj Bela slepi dočekuje svoju nevestu Helenu, ćer raškog župana Uroša.

 

 

10. Mile vesti

Tema vuče korene iz stare evropske likovne umetnosti, prvenstveno holandske. U centru slike  nalazi se žena koja je upravo primila ljubavno pismo. U drugom planu je crnac koji je u isto vreme pismonoša, simbol Kupidona, vesnika ljubavi, ali i nagoveštaj strasti. On ženu posmatra iz prikrajka i sa osmehom gleda kako ona čita reči koje joj zadaju ljubavnu čeznju, a možda i bol.  Ovo je jedna od poslednjih slika Katarine Ivanović i nastala je početkom osme decenije 19. veka. U literaturi se pominje i pod nazivom Ljubavno pismo, Crnac pismonoša i Žena sa pismom u budoaru.

 

 

 

 

 

 

Izvori:

Miroslav Timotijević/Radmila Mihailović, Katarina Ivanović, Narodni muzej u Beogradu, 2004.

Petar Petrović/Ivan Stanić, Slika u ogledalu: Katarina Ivanović, Narodni muzej u Beogradu, 2011.

Fotografije:

Datoteka stranice Fragmenti prošlosti