Kultura sećanja

Knezu Mihailu III blagodarna Srbija

Plemeniti lik skamenjen u vremenu već više od tri i po decenije promatra ljude, užurbane i često nesvesne prošlosti svoga grada, njegove lepote i na kraju nehajne da prostor oko ovog spomenika nazovu pravim imenom. Jer, sudeći po kolokvijalnom govoru, za mnoge Beograđane konj je upečatljivija figura od samog kneza.

Piše: Milorad Stokin

Kada je krajem 1882. godine otkriven spomenik knezu Mihailu Obrenoviću, prestonica mlade Kraljevine Srbije jedva da je imala javnih spomenika. Prva javna skulptura postavljena je u Topčiderskom parku, neke tri decenije ranije, a o bistama i spomenicima vladarima nije bilo ni govora u promenjivoj političkoj atmosferi tadašnjeg društva i još uvek neustaljenog državnog identiteta. Ali te 1882. godine klima se znatno izmenila. Najpre, Srbija se izborila za svoju nezavisnost, a onda je konačno proglašena Kraljevinom… Ideja za podizanje spomenika knezu Mihailu javila se nakon njegove tragične pogibije, krajem maja 1868. godine. Neposredno pred smrt knez je izrazio inicijativu da se podigne spomenik koji bi prikazao alegoriju Oslobođene Srbije, pa je iz tog razloga pozvao ruskog vajara Mihaila Osipoviča Mikešina. Mikešin je stigao u Srbiju nakon kneževe pogibije i umesto planirane skulpture ponudio je dva rešenja za spomenike kneza. Prvi je zamislio kao memorijalnu kapelu na mestu pogibije, a drugi u vidu figure na prostoru današnjeg Akademskog parka.

Memorijalna kapela koja se trebala naći na mestu pogibije, nacrt Mihaila Osipoviča Mikešina

Polemika oko ovih ponuda trajala je godinama i na kraju je odlučeno da se postavi samo jedan spomenik na prostoru današnjeg Trga Republike. Godine 1873. raspisan je međunarodni konkurs na koji je stiglo 17 radova, uglavnom stranih umetnika, budući da Srbija u to vreme nije imala svojih vajara. Pobedio je rad jednog bečkog vajara, koji je veoma precizno doneo knežev lik i figuru u stojećem stavu, ali je upravo iz tog razloga izazvao polemiku kulturne javnosti. Najglasniji je bio Mihailo Valtrović, profesor Velike škole i budući upravnik Narodnog muzeja, koji je smatrao da suština javnog spomenika nije u preciznom prikazu lika, već u ideji koja se vezuje za ličnost, u ovom slučaju borbu za nezavisnost i viziju buduće države. Izrada spomenika nije poverena nijednom kandidatu konkurisa, već proslavljenom italijanskom skulptoru Enriku Paciju. Paci je izrazio čvrstu nameru da vladar bude predstavljen na konju, što je bila potpuna novina za srpsku javnost. Rad je započeo spomenika tokom 1874. godine, ali ratovi u kojima se Srbija uskoro našla usporili su realizaciju planova, pa je rad nastavio tek nakon završetka rata i sticanja nezavisnosti 1878. godine.

Spomenik je izveden po uzoru na klasične italijanske predstave vladara na konju, izrađen je u bronzi i sastoji se od tri dela: postamenta, pijedestala i konjaničke skulpture. Prikaz vladara je bio u potpunom skladu sa njegovom ideologijom, pa podignuta desna ruka pokazuje prema neoslobođenim gradovima Srbije, dok leva ruka čvrsto drži dizgine, što simboliše sposobnost kontrole, upravljanja i uspeha na polju diplomatije. Prikaz konja je takođe izrazito simboličan jer jedna podignuta noga govori da je konjanik preminuo usled rana zadobijenih u borbi, a ne u boju kako bi bilo da su podignute dve prednje noge. Ovalni pijedestal sadrži reljefe arhitekte Konstantina Jovanovića, koji  imaju svrhu uzdizanja dinastije Obrenović i njenih zasluga za oslobođenje Srbije. Pijedestal je postavljen na visoki postament na kome se nalazi grb Obrenovića i pozlaćenim slovima ispisani nazivi gradova, oslobođenih za vreme kneza Mihaila: Beograd, Smederevo, Kladovo, Soko, Užice i Šabac. Na prednjoj strani pijedestala, takođe pozlaćenim slovima, stoji natpis: Knezu Mihailu III blagodarna Srbija.

Detalji spomenika (foto: Milorad Stokin)

Dan otkrivanja spomenika

Spomenik knezu Mihailu svečano je otkriven na Svetog Nikolu, krsnu slavu dinastije Obrenović, decembra 1882. godine, u neposrednoj blizini Narodnog pozorišta, i nekadašnje ozloglašene Stambol kapije na kojoj su u tursko doba izlagane srpske glave kao opomena na pokornost. Sam čin otkrivanja bio je izuzetno organizovan i izveden je  u slavu proglašenja Srbije Kraljevinom. Oko spomenika su postavljene visoke tribine ukrašene cvećem, zastavama, grbovima i drugim znamenjima. Na tim tribinama nalazile su se narodne deputacije, vojnici iz doba kneza Mihaila, činovnici  i predstavnici kulturnih, obrazovnih i zdravstvenih ustanova. Ispred spomenika sa jedne strane su postavljena pevačka društva, a sa druge vojni orkestar koji su izvodili prigodan program. Preko puta tribine postavljena je kraljeva loža u kojoj su sedeli kralj Milan i kraljica Natalija, okruženi predstavnicima državne uprave, narodnim poslanicima, diplomatama, oficirskim korom i kraljevom gardom. Najsvečaniji deo proslave bilo je samo otkrivanje spomenika, koje je propraćeno plotunskom paljbom iz sto jednog topa. Otkrivanje spomenika knezu Mihailu bio je veliki spektakl svog vremena u koga su preciznim planom bili uključeni predstavnici svih pora tadašnjeg društva, sa jasnom namerom da se vladajuća dinastija još više uzdigne i potvrdi u vreme kada je bila ovenčana slavom proglašene Kraljevine.

Dugo vremena spomenik je dominirao Pozorišnim trgom

U prvim godinama, pa i decenijama svog postojanja, spomenik je dominirao Pozorišnim trgom, a visinom mu je mogla parirati samo zgrada Narodnog pozorišta. Beograđani nisu lako prihvatili veliki spomenik u svojoj sredini, a brojne anegdote svedoče da im je bilo krajnje neobično što je konjanik predstavljen bez kape. Ipak, spomenik je vremenom postao jedan od najprepoznatljivijih simbola Beograda, odoleo je političkim promenama, ratovima, bombardovanjima i ostao na svom mestu, što je zaista redak slučaj u našoj sredini, kada su u pitanju spomenici vladara. Danas je prostor oko spomenika knezu Mihailu jedno od omiljenih sastajališta Beograđana, ali, nažalost, deluje kao da je za većinu njih konj upečatljivija figura od samog kneza Mihaila.  Ukoliko se sada svest makar malo promeni, ovaj tekst je ostvario svoju svrhu. Nemojmo se više sastajati „kod konja“!

Milorad Stokin je autor i urednik Fragmenata prošlosti i Fragmenata kulture