Čuvari baštine

Narodni muzej u Beogradu

Narodni muzej u Beogradu je jedinstvena institucija kulture na našim prostorima koja je posvećena zaštiti, tumačenju i predstavljanju slojevitog kulturnog nasleđa naše zemlje, Balkana i Evrope. Tokom svog života koji traje više od 170 godina, Narodni muzej se više suočavao sa teškoćama, nego sa uslovima koji bi osigurali njegov neometan razvoj. Traganje za prostorom, borba za sredstva, prosvećivanje nacije i moćnika o značaju zaštite kulturne baštine, kao i ukupna kulturna politika i burna istorijska slika Balkana učinile su da se Narodni muzej večito živi u onom što je istoričarka umetnosti Tatjana Cvjetićanin nazvala „kobnom privremenošću“.

Piše: Milorad Stokin

Razumljivo je da se početkom 19. veka u Srbiji pod Turcima nije moglo misliti na kulturu. U to vreme postojao je samo jedan svetli primer, a to je Vozarovićeva knjižara koja je postojala u neposrednoj blizini Saborne crkve u Beogradu. Bolji dani nastupili su nakon proglašenja Hatišerifa 1830. godine, kada su se stekli uslovi da dođe do neometanog formiranja prvih institucija mlade države. Međutim, problem je bio u glavama ljudi. Knez Miloš nije imao naročitog sluha za očuvanje kulturne baštine. Ideja državnosti donosila je potrebu za uključivanjem obrazovanih Srba sa teritorije današnje Vojvodine. Upravo oni su bili baza koja je u matici Srbiji započela bitku za veliki kulturni preobražaj i na pravi način ocenila mesto koje pripada kulturi. Nije prošlo dugo vremena da se uvidi potreba za stvaranjem mesta koje će čuvati starine.

Godina 1844. je bila veoma bogata i turbulentna. Navešćemo par primera:

  •  Ilija Garašanin je napisao svoje čuveno Načertanije kojim je Srbija trebala da uzme primat nad oslobođenjem susednih zemalja
  • U Beogradu je rođen knežević Petar, sin tadašnjeg kneza Aleksandra Karađorđevića i kneginje Perside, a nakon Majskog prevrata kralj Petar Prvi.
  • U Beogradu je osnovana prva centralna vojna bolnica, današnja Vojno medicinska akademija
  • Izbila je Katanska buna koja je težila povratku Obrenovića na vlast
  • 25. marta  stupio na snagu dugo pripremani i očekivani Građanski zakonik

Jovan Sterija Popović

Krajem meseca februara ste te 1844. godine, tadašnji načelnik Ministarstva prosvete Jovan Sterija Popović donosi Uredbu o zaštiti spomenika drevnosti čime je otvoren put da se 10. maja iste godine osnuje Muzeum serbski, koji je na jednom mestu trebalo da sabere starine i da ih za potomstvo sačuva. Načelnik je tim ukazom apelovao na sva okružna načelstva u Srbiji da počnu sa skupljanjem starina i da ih predaju Muzeju. Ovo je bio početak sistematskog prikupljanja i zaštite kulturne baštine u Srbiji. Kada su predmeti počeli da pristižu, ali koristeći i one koje je država već posedovala, Sterija je napravio prvu klasifikaciju muzejskog fonda pod nazivom Spisak stvari Muzeumu Srbskom prinadležeći i podelio ga u pet grupa: povelje i diplome, knjige, pečati, stari srpski novac, bugarski novac.

 

Toma, prvi pokazivač Muzeja, preteča svih kustosa, muzejskih edukatora i turističkih vodiča u Srbiji.

Sve do 1853. godine Muzej nije imao upravu, a onda se ukazom kneza Aleksandra Karađorđevića uspostavlja svanje bibliotekara i čuvara Narodne biblioteke i Muzeja. Prvi čuvar bio je Filip Nikolić, mladi profesor Trgovačke škole, koji je napravio popis svih predmeta, izradio pravila ustanova, zahtevao poseban budžet i veće prostorije za Muzej i Biblioteku. U narednim godinama sav napor bio je usmeren na tehničke probleme i nedostatak prostora nego na dopunu zbirki. O prvoj izložbi nije bilo ni govora, a Muzej je imao isključivo funkciju depoa i administrativno bio vezan za Narodnu biblioteku, odnosno predstavljao jedno njeno odeljenje. Ni napori Đure Daničića, jednog od narednih upravitelja Muzeja da se dobije novi prostor nije urodili plodom. Kada je uputio predlog da se izgradi nova zgrada, Državni savet je predlog odbio uz preporuku da se za potrebe smeštaja ovih institucija unajmi posebna kuća, što se nije desilo. Neki bolji dani dolaze pod upravom Janka Šafarika, profesora Visoke škole, člana Društva srbske slovesnosti, arheologa i numizmatičara. Za vreme Šafarikove uprave život Muzeja je znatno unapređen, napravljena je prva zbirka, a zatim i prva izložba. Godine 1864. priključene su mu i zbirke Društva srbske slovesnosti, koje je te godine prestalo da postoji, pokrenuta su prva arheološka istraživanja na Rudniku, Kosmaju i Jelici, i na kraju Muzej je premešten u zgradu Kapetan Mišinog zdanja. Nakon Šafarika na mesto upravnika Biblioteke i Muzeja dolazi Stojan Novaković, veliko ime srpske kulturne istorije, diplomata, filolog, istoričar književnosti, profesor beogradske gimnazije, ministar prosvete, predsednik Srpske kraljevske akademije. Novaković je jedan od prvih koji je na naučan i studiozan način ukazao na sve probleme institucije na čijem je čelu bio. U studiji Srpski istorijsko-etnografski muzej govori o nedovoljnom prostoru, malim finansijskim sredstvima koja se od države dobijaju, što utiče i na nedostatak ljudi. U ovo vreme Muzej ima i izvesnu fizionomiju, u najvećoj meri je arheološki, a preovladavaju starine nacionalnog porekla. U vreme Novakovića muzejski fond broji 12869 predmeta raspoređenih u 19 odeljenja. Dolazi i do jedne od prvih velikih donacija kada prva srpska slikarka Katarina Ivanović poklanja četiri svoja dela, a tri godine kasnije još sedam slika i 1000 forinti za njihovo održavanje. Iste godine zaposlen je i prvi „pokazivač“ Toma, a u to vreme Muzej je imao preko 400 posetilaca.

Kapetan Mišino zdanje u vreme kada se Muzej nalazio u njemu. Fotografija I.V. Gromana iz 1876.

Stojan Novaković nastavio je da se brine o Biblioteci i Muzeju i nakon što je prestao da bude njihov upravitelj. Kao ministar prosvete inicirao je donošenje Zakona o Narodnoj biblioteci i muzeju, 1881. godine. Ovaj zakon donesen je kada je postalo jasno da se dve institucije moraju razdvojiti jer zajedno koče rad jedna drugoj. U to vreme upravnik Biblioteke i Muzeja bio je arhimandrit Nićifor Dučić, ali je donošenje ovog zakona jednim svojim članom odredilo dalju daleko precizniju kadrovsku politiku kada su upravnici u pitanju:

„Neposredna uprava i rukovanje bibliotekom i muzejom narodnim, pripada nad bibliotekom Bibliotekaru, a nad muzejom Profesoru arheologije u Velikoj školi, koji je u isti mah i čuvar Narodnog muzeja“.

Mihailo Valtrović, utemeljivač muzeologije u Srbiji

Prvi stručni katalog Narodnog muzeja

Srećom, Srbija je imala čoveka koji se potpuno uklapao u ono što se ovim Zakonom tražilo. On se zvao Mihailo Valtrović i bio je prvi profesor arheologije na Velikoj školi. Valtrović je prvi stručnjak koji je došao na čelo Muzeja, njen prvi upravnik od razdvajanja sa Bibliotekom, autor mnogih stručnih studija i utemeljivač muzeologije kao naučne discipline u Srbiji. Pored toga bio je i osnivač Srpskog arheološkog društva 1883, kao i pokretač prvog stručnog časopisa Starinar. Valtrović postavlja temelje Muzeja kao moderne ustanove zaštite kulturnog nasleđa. Veoma svestan važnosti očuvanja kulturne baštine on pokreće inicijativu za donošenje Zakona o istorijskim i umetničkim starinama u Srbiji, sa obrazloženjem da se „stane na put… samovoljnom uništavanju starina i njihovom izvozu van zemlje“. U kratkom vremenskom roku organizuje čak dve izložbe: izložbu dela Petra Ubavkića koja je prva izložba takve vrste kod nas, a na vest o smrti Katarine Ivanović izlaže 23 njene slike. Godine 1893. Muzej se seli u privatne kuće na Kraljevom trgu, na mestu današnjeg Filološkog fakulteta, kuća majora Miše Anastasijevića i kuća braće Veličković. Početkom 1900, Muzej dobija i zvanično odobrenje za realizaciju izložbi i štampanje kataloga, a prvi koji je iste godine štampan prvi stručni katalog Opis stvari iz zaostavštine Vuka Stefanovića Karadžića, koje je njegova ćerka Mina darovala Muzeju. Od tih predmeta formirana je Vukova soba u okviru Muzeja, a velika većina njih je uništena u bombardovanju tokom Prvog svetskog rata. Početkom 1904. godine, dugogodišnji radovi na stalnoj postavci su okončani, te je i Muzej uključen u program proslave stogodišnjice Prvog srpskog ustanka. Iste godine otvorena prva muzejska postavka koja je predstavljala sve zbirke (Arheološko odeljenje sa lapidarijumom, Srednjevekovno odeljenje, Galerija slika, Vukova soba) i štampan novi katalog Spisak slika izloženih u galeriji Narodnog muzeja. Za vreme narednog upravnika Miloja Vasića nastavlja se rad na temeljima koje je postavio Valtrović, razvija se izložbena delatnost, zaštita, i započinju prva velika istraživanja neolitskog lokaliteta na području Vinče, 1908. godine, koja pozicioniraju Srbiju na arheološku mapu Evrope prezentujući svetskoj javnosti izuzetan segment naše kulturne baštine. Vasić izuzetnu pažnju poklanja javnom radu muzeja, tako da je on po prvi put u određene dane bio stalno otvoren. Godine 1907. organizovana je velika izložba pod nazivom Jugoslovenske umetničke kolonije, koju je obišlo preko 4.000 posetilaca. Prvi put u istoriji Muzeja sprovedena je stručna intervencija zaštite kulturnih dobara, kada je iz manastira Blagoveštenje dopremljen ikonostas, zbog čijeg je izlaganja napravljen poseban zaštitni okvir.

Prvi svetski rat donosi teške dane za Muzej koji je ciljno bombardovan. Zgrada je razorena, fond devastiran, a ono što je preostalo odneli su okupatorski vojnici. Najvrednije delo koje je uništeno bio je Kličevački idol, jedna od najznačajnijih skulptura bronzanog doba, a Arijadnin pehar je nestao.

Zgrada Muzeja nakon razaranja u Prvom svetskom ratu

Nakon rata upravnik postaje istoričar umetnosti i arheolog Vladimir Petković, u teškim uslovima, nakon njegove devastacije u Prvom svetskom ratu, kada muzej predstavlja, kako on sam konstatuje, „samo senku nekadašnjeg Muzeja“. Posle brojnih poteškoća, Muzej se 1922. godine useljava u kuću Raše Miloševića u ulici Kneza Miloša i već naredne godine otvoren je za javnost. Zahvaljujući Petkovićevom zalaganju i zaposlenim stručnjacima, Muzej se brzo oporavlja, modernizuje, osniva se prva konzervatorsko–restauratorska radionica, i razvija u svim oblastima muzejske delatnosti, ali najviše pažnje posvećeno je istraživanjima.

Milan Kašanin

Svoj najveći procvat Muzej doživljava tokom uprave Milana Kašanina. U njegovo vreme  dolazi do spajanja Narodnog muzeja i Muzeja savremene umetnosti u Muzej kneza Pavla.  Muzej kneza Pavla osnovan je 1935. godine i smešten  u reprezentativno zdanje Novog dvora, čime je umetnosti dat poseban značaj, a sam muzej je, dobivši patronat jednog prosvećenog princa, mogao da se razvija do nivoa koji nije do tada postojao u našoj sredini. Značaj i funkciju ovog muzeja možda je najbolje prikazala istoričarka umetnosti Irina Subotić sledećim rečima: „Muzej je bio mikrokosmos – čuvar zvanične kulturne memorije jedne zajednice, kojom se kontrolisano prenosila predstava o društvu, državi i njihovim najvišim vrednostima i kriterijumima. Bio je to korak u tome šta kultura znači za naš narod, šta država i njena politika žele od jednog muzeja i kome se sve obraća.“ Muzej je internacionalizovao muzeologiju kod Srba, a izložbe su posećivali i stranci. Dve najznačajnije izložbe bile su Italijanski portret kroz vekove (1938) i Sto godina francuskog slikarstva (1939). Pored toga Muzej je izdavao i Umetnički pregled koji je uređivao Milan Kašanin.  Muzej kneza Pavla radi i tokom rata, i iz njega izlazi potpuno očuvane zbirke (nestala samo dva dela bez većeg značaja).

Muzej kneza Pavla

Nakon rata Muzej dobija novo ime i postaje Umetnički muzej. Prvi posleratni upravnik bio je književnik Veljko Petrović (1944-1962). Godine 1945. Muzej obeležava jedan vek postojanja izložbom Srpsko slikarstvo 18. i 19. veka. U zgradi Novog dvora ostaje sve do 1952. godine, kada se premešta u bivšu zgradu Uprave fondova gde se i danas nalazi. Tokom uprave Lazara Trifunovića (1962–1969) Narodni muzej doživljava svoju najveću modernizaciju do tada, kao i adaptaciju zgrade koja je potpuno prilagođena potrebama jednog nacionalnog muzeja. U narednim godinama Narodni muzej staje na čelo velikih arheološki istraživanja na brojnim lokalitetima, a za vreme uprave Vladimira Kondića (1973–1980) dolazi do formiranja Arheološkog muzeja Đerdapa. U vrtlogu društvenih previranja tokom poslednje decenije 20. veka nastaje teško stanje i po Narodni muzej, koji na sebe skreće pažnju usled sve vidljivije zapuštenosti centralne zgrade i neadekvatnih uslova za čuvanje muzejskog fonda. Iz svih tih razloga 2003. godine dolazi do povlačenja stalne postavke. Tada je otpočeo i dug put nalaženja najboljeg rešenja za rekonstrukciju zgrade, što je trajalo više od jedne decenije. Konačno, centralna zgrada Narodnog muzeja u Beogradu biće otvorena 28. juna 2018. godine.