Numizmatika

Novčanice Federativne Narodne Republike Jugoslavije

Federativna Narodna Republika Jugoslavija imala je svoj život od 1945 do 1963. godine kada je proglašena SFRJ. Novčanice iz ovog perioda mogu se podeliti u četiri grupe: dinar iz 1946, 1953, 1955. kao i neizdati apoeni  štampani u vreme Informbiro krize tokom 1950 i 1951. godine.

Dinar iz 1946. godine

Nakon proglašenja FNRJ krajem novembra 1945. godine i zamene okupacionog novca za prve posleratne štampane apoene dinara, ustavom iz 1946. godine utvrđen je jedinstveni monetarni sistem u zemlji. Iste godine štampani su apoeni od 50, 100, 500 i 1000 dinara. Autor svih nacrta je slikar Mate Zlamalik, a graveri su Veljko Andrejević Kun i Tanasije Krnjanić. Motivi na novčanicama prikazuju prizore iz radničkog života, kao i klasne i političke simbole koje su bile u skladu sa socijalističkom ideologijom. Sva četiri apoena nose potpise guvernera Tanasija Zdravkovića i glavnog direktora A. Vasića. Datum na njima je 1. maj 1946, prvi posleratni Praznik rada. Novčanice su puštene u opticaj od 1946-1948 godine, a poslednja od njih sredstvo plaćanja je bila do 1966. godine.

(Kliknuti za veći prikaz)

  • Novčanica od 50 dinara na licu ima rudara u radu, a na naličju drvoseču.
  • Novčanica od 100 dinara na licu ima kovača i kosača, a na naličju ribara sa mrežom.
  • Novčanica od 500 dinara na lik partizana, koji je već korišćen na apoenima iz 1944. godine, a na naličju zemljoradnika za plugom. Lik partizana je izradio Đorđe Andrejević Kun na osnovu crteža koji je izrađen u Kozani kod Barija, kada mu je pozirao ranjeni borac Milivoj Rodić.
  • čiji je otac Veljko bio graver većine novčanica iz perioda Srbije pod okupacijom. Motiv partizana je nastao
  • Novčanica od 1000 dinara na licu mladu seljanku sa snopom žita, a na naličju Vodopad na Plivi u Jajcu i figuru žene sa mačem i lovorovim vencem.

Dinar iz 1953. godine

Godine 1953. štampane su tri novčanice, a samo jedna je puštena u opticaj. Ostale dve su otkrivene tek 2003. godine. Neki izvori ove novčanice svrstavaju u Informbiro seriju novčanica FNRJ. Autor svih nacrta je slikar Omer Mujadžić, a graver Tanasije Krnjanić. Sva četiri apoena nose potpise guvernera Vojina Guzine i viceguvernera Lavoslava Dolišneka. Novčanica od 100 dinara je puštena u promet 1954, a sredstvo plaćanja je bila tri godine.

Dinar iz 1955. godine

Livac Arif Heralić

Nova serija novčanica izdata je nakon krize koja je zahvatila zemlju po donošenju rezolucije Informbiroa u Bukureštu 1948. godine. Zbog ove krize štampan je čitav niz novih apoena koje nikada nisu izdate i o čemu će biti reč u narednom tekstu ove rubrike Fragmenata kulture. Za razliku od dinara iz 1946. godine na kome su dominirali ideološki simboli koji su veličali rad, radnika i narodnooslobodilačku borbu, serija iz 1955. godine imala i simbolični karakter pojavljivanjem motiva iz Meštrovićevog opusa na apoenu od 5000 dinara. Poseban kuriozitet ove serije je lik radnika iz stvarnog života na apoenu od 1000 dinara. Autor svih nacrta je slikar Miodrag Petrović koji je u ovo vreme bio direktor Zavoda za izradu novčanica, dok su graveri bili Tanasije Krnjajić i Božidar Kocmut. Sva četiri apoena nose potpise guvernera Vojina Guzine i predsednika Upravnog odbora D.Radosavljevića. Datum na njima je 1. maj 1955. Novčanice su puštene u opticaj tokom 1957. godine, a sredstvo plaćanja su bile do 1969. godine.

(Kliknuti za veći prikaz)

  • Novčanica od 100 dinara na licu ima lik devojke iz hrvatskog mesta Konavlja, a na naličju panoramu Dubrovnika.
  • Novčanica od 500 dinara na licu ima kosačicu, a na naličju žetvu.
  • Novčanica od 1000 dinara na licu ima lik livca Arifa Heralića pored visoke peći, a na naličju panoramu Železare Zenica gde je Arif radio. Krajem 1954. godine Arifa je snimio foto-reporter lista „Borba” za potrebe priloga o Železari u Zenici. Slika nasmejanog radnika nekako je stigla do glavnih u Zavodu za izradu novčanica, tako da se njegov lik sledeće godine našao na apoenima od 1000 dinara. Arif je pokušao da od države dobije novčanu naknadu za korišćenje njegovog lika ali je to prošlo bez uspeha. Država je „odgovorila” samo tako što je iskoristila njegov lik i na apoenu od 10 dinara, 1965. godine. O njegovom pokušaju da dobije ono što mu pripada snimljen je dokumentarni film „Devalvacija jednog osmijeha”, 1967. godine. Film je bio najveća društvena kritika koja je do tada prikazana u socijalističkoj Jugoslaviji, a nakon političkih pritisaka TV Zagreb ga je proglasio proglasio „programsko-političkom greškom”. Arif je umro je u bedi kao invalid rada i hronični alkoholičar koji je za sobom ostavio jedanaestoro dece.
  • Novčanica od 5000 dinara na licu ima reljef Ivana Meštrovića koji predstavlja Kosovku devojku i borca. Reljef je deo neizvedenog projekta Vidovdanskog hrama koji je trebao biti podignut u Gazimestanu.

Priredio Milorad Stokin

Izvori:

Željko Stojanović, Papirni novac Srbije i Jugoslavije, Beograd, 1996.

V. Tomić / S. Cvijan, Novčanice Jugoslavije, Narodna banka Jugoslavije, Beograd, 1997.

Željko Stojanović, Nacionalni katalog novčanica Srbije i Jugoslavije, Beograd,  2007.

Dosadašnji prilozi rubrike Numizmatika:

Novčanice Kneževine Srbije

Novčanice Kraljevine Srbije

Novčanice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca

Novčanice Kraljevine Jugoslavije

Novčanice Vlade Kraljevine Jugoslavije u izbeglištvu

Novčanice Srbije pod nemačkom okupacijom

Novčanice Demokratske Federativne Jugoslavije

Sledeći tekst: Informbiro serija novčanica FNRJ