Numizmatika

Novčanice Kraljevine Jugoslavije

Krajem decembra 1925. godine Upravni odbor Narodne banke Kraljevine SHS na čelu sa guvernerom Đorđem Vajfertom osnovao je Zavod za izradu novčanica. Ako zanemarimo dve banknote koje je izradila Državna štamparija, do tada su sve novčanice štampane u inostranstvu, a primat je imala Banka Francuske. Mogućnost izrade novčanica u zemlji ne samo da je doprinela njenom ugledu, već je umanjio trošove transporta, otvorio mogućnost štampanja rezervnog novca,  kao i brzu izradu novca u slučaju nepredvidivih situacija.  Zgrada Zavoda za izradu novčanica u Topčideru izgrađena je 1929. godine, a prve novčanice izrađene su krajem iste godine uz pomoć stručnjaka iz Francuske. Prve primerke novih novčanica dobio je kralj Aleksandar Karađorđević prilikom posete novoosnovanom Zavodu. U Kraljevini Jugoslaviji štampano je ukupno 10 novčanica, od kojih dve nisu puštene u opticaj. Bile su izuzetno kvalitetne izrade, sa ilustracijama poznatih slikara i imale su ulogu što reprezentativnijeg predstavljanja Kraljevine i njene ideološke retorike, pogotovo za života kralja Aleksandra I. Novčanice Kraljevine Jugoslavije bile su snažno retoričko sredstvo kojim su se država i dinastija obraćale stanovništvu i na taj način ulivale poželjne ideološke i vrednosne obrasce.

 

10 dinara iz 1929. godine. (kliknuti za veći prikaz)

Kliše prve novčanice izrađene u Kraljevini Jugoslaviji i Zavodu za izradu novčanica bio je identičan klišeu poslednje novčanice Kraljevine SHS, štampane  1926. godine u Parizu. Jedina razlika bila je u nazivu države, potpisnicima  i datumu. Na licu se nalazi lik žene sa spomenika Kosovskim junacima u Kruševcu, rad vajara Đorđa Jovanovića, na naličju grb Kraljevine i silueta crkve, a na vodenom žigu lik žene iz profila. Novčanica nosi potpise člana Uprave Andrije Radovića i guvernera Ignjata Bajlonija, kao i datum 1. decembar 1929. godine. U opticaju je bila od 21. januara 1931, a sredstvo plaćanja do 4.maja 1936. godine. Zanimljivost vezana za ovu novčanicu je upravo lik žene na aversu. Vajar Đorđe Jovanović je često ovaj lik koristio da predstavi alegoriju Srbije, pa tako njen lik nosi i skulptura „Velika Srbija“, čija replika danas stoji na kupoli zgrade Vlade Republike Srbije, a  ako se dobro zagledate u svoje lične karte, naći ćete je i tamo. 😉

 

100 dinara iz 1929. godine

Kliše novčanice od 100 dinara bio je identičan novčanici od 100 dinara iz 1920. godine, koja je opet  izrađena u sličnom maniru kao novčanica od 100 dinara Kraljevine Srbije iz 1905. godine . Jedina razlika bila je u nazivu države, potpisnicima  i datumu. Na licu je prikazana žena sa lovorovim vencem na glavi koja sedi na tronu ogrnuta plaštom sa hermelinom, a u pozadini panorama Beograda. Na naličju je prikazan mladić u narodnoj nošnji, oslonjen na grb Kraljevine,  motivi voća  i tri jedrenjaka na moru.  Novčanica nosi potpise člana Uprave Andrije Radovića i guvernera Ignjata Bajlonija, kao i datum 1. decembar 1929. godine. U opticaju je bila od 21.januara 1931, a sredstvo plaćanja je prestala biti 10. jula 1941. godine. Štampana je u dve varijante vodenih žigova: najpre sa likom Miloša Obrenovića (polemiše se da je u pitanju ipak Karađorđe) i kralja Aleksandra Karađorđevića.

 

50 dinara iz 1931.

Do 1931. godine većinu klišea domaćih novčanica radili su francuski graveri Rita i Deloš, čija se imena nalaze na mnogima od njih. Prvi domaći ksilograf koji se prihvatio ovog poduhvata bio je Veljko Andrejević Kun, dok je autor ilustracija Panta Stojićević. Novčanica od 50 dinara na licu nosi portret kralja Aleksandra Karađorđevića u generalskoj uniformi, a na naličju grb Kraljevine i statua Marka Kraljevića na konju Šarcu, rad Ivana Meštrovića, koji se danas nalazi u Nardonom muzeju u Beogradu. Na vodenom žigu nalazi se lik prestolonaslednika Petra iz poluprofila. Novčanica nosi potpise člana Uprave dr Melka Čingrije i guvernera Ignjata Bajlonija, kao i datum 1. decembar 1931. godine. Puštena je u opticaj tek početkom 1941. godine, a sredstvo plaćanja bila je veoma kratko, sve do 22. oktobra iste godine.

 

 

1000 dinara iz 1931. godine

Vizuelnu upečatljivost kojom pleni novčanica od 1000 dinara duguje velikom slikaru Paji Jovanoviću. Na licu je prikazan orao u letu i portret kraljice Marije sa dijademom, izrađen prema nacrtima koje je Jovanović načinio za potrebe slikanja njenih portreta nekoliko godina ranije. Naličje krase dve ženske figure koje u rukama drže srp i snop žita i grb Kraljevine i mač. Na vodenom žigu prikazan je lik kralja Aleksandra, iznad koga se na licu nalazi kruna, a na naličju snopovi lovora. Obe žene se nalaze u senci voćke i vinove loze, simbolima izobilja. Paja Jovanović je za izradu ilustracija dobio honorar u iznosu od 100.000 dinara. Novčanica nosi potpise člana Uprave dr Melka Čingrije i guvernera Ignjata Bajlonija, kao i datum 1. decembar 1931. godine. Puštena je u opticaj 1. januara 1933, a sredstvo plaćanja bila  je do 11. juna 1941. godine. Zbog svoje velike nominalne vrednosti bila je česta meta falsifikatora. Ova novčanica je prva koja nosi lik srpske ili jugoslovenske vladarke. Biće da je i jedina.

 

 

100 dinara iz 1934. godine

Jednu od najlepših novčanica Kraljevine Jugoslavije ilustrovao je slikar Vasa Pomorišec u saradnji sa Pantom Stojićevićem, dok je graver bio Veljko Andrejević Kun. Lice obiluje simbolima nauke, ekonomije i izobilja. Dominira žena u sedećem položaju, alegorija Kraljevine, sa mladim pripadnikom Viteške organizacije „Soko“ pored sebe. Pored njenih nogu položena je otvorena knjiga koja simboliše ustavni poredak države zasnovan na znanju, dok je u pozadini silueta crkve na Oplencu, zadužbina dinastije Karađorđević.  Na naličju su prikazane dve ženske figure odenute u srednjovekovne srpske odežde koje sede pored grba Kraljevine, okružene simbolima izobilja, a u pozadini se vidi panorama Dubrovnika i fabrički dimnjaci. Novčanica nosi potpise člana Uprave dr Jovana Lovčevića i guvernera dr Melka Čingrije, kao i datum 15. juli 1934. godine. Veoma mali broj ovih novčanica pušten je u opticaj od 6. do 15. aprila 1941. godine. Veći deo je opljačkan od strane okupacionih vlasti i iskorišćen za plaćanja na okupiranoj teritoriji.

 

500 dinara iz 1935. godine

Novčanica od 500 dinara na licu nosi lik maloletnog kralja Petra II Karađorđevića i dvoglavog orla sa grbom Kraljevine. Na naličju su prikazane žene koje vrše žetvu. Autor ilustracije je slikar Omer Mujadžić, dok je graver bio Veljko Andrejević Kun. Na vodenom žigu se nalazi profil kralja Aleksandra I. Novčanica nosi potpise člana Uprave dr Jovana Lovčevića i guvernera dr Milana Radosavljevića, kao i datum 6. septembar 1935. godine, datum 12. rođendana kralja Petra II. Puštena je u opticaj 1. januara 1937, a sredstvo plaćanja bila  je do 10. jula 1941. godine.

 

 

 

1000 dinara iz 1935. godine

Novčanicu od 1000 dinara ilustrovao je slikar Vasa Pomorišec, dok je graver bio Veljko Andrejević Kun. Na licu se nalaze tri konjanika koje predvodi žena sa lovorovom granom u ruci, a nasuprot njih prikazana je žena u sedećem položaju koja piše, sa detetom i lavom pored sebe. Na naličju je prikazan Most kralja Aleksandra u Beogradu  i dve muške figure, simboli graditeljstva i ribolova. Na vodenom žigu se nalazi profil maloletnog kralja Petra II. Novčanica nosi potpise člana Uprave dr Jovana Lovčevića i guvernera dr Milana Radosavljevića, kao i datum 6. septembar. 1935. godine, datum 12. rođendana kralja Petra II. Nikada nije puštena u opticaj. Novčanica je jedna od najraskošnijih u domaćoj numizmatici, a zbog svoje lepote Međunarodna organizacija za banknote proglasila je među 10 najlepših novčanica u svetu.

 

 

20 dinara iz 1936. godine

Novčancu od 20 dinara ilustrovao je Panta Stojićević, dok je graver bio Veljko Andrejević Kun. Na licu je prkazan lik maloletnog kralja Petra II, a na naličju lik žene sa lovorovim vencem. Nosi potpise člana Uprave dr Iva Belina i guvernera dr Milana Radosavljevića, kao i datum 6. septembar. 1936. godine, datum 13. rođendana kralja Petra II. Bila je sredstvo plaćanja do 21. novembra 1941. godine. Prema mišljenju Željka Stojanovića novčanica asocira na nemački novac tog doba,  i odstupa od do tada uobičajenog francuskog stila.

 

 

 

10.000 dinara iz 1936. godine

Novčanica od 10.000 dinara najveća je po formatu u istoriji Narodne banke. Ilustrovao ju je Paja Jovanović, dok je graver bio Veljko Andrejević Kun. Na licu je prikazan lik maloletnog kralja Petra II, a na naličju poljoprivredni radnici. Na vodenom žigu prikazan je lik kralja Petra I iz profila. Nosi potpise člana Uprave dr Iva Belina i guvernera dr Milana Radosavljevića, kao i datum 6. septembar. 1936. godine, datum 13. rođendana kralja Petra II. Nikada nije puštena u opticaj.

 

 

 

 

10 dinara iz 1939. godine.

Poslednju zvaničnu novčanicu Kraljevine Jugoslavije takođe je izradio tandem Jovanović-Andrejević Kun. Na licu je prikazan kralj Petar II u crnogorsko-hercegovačkoj nošnji sa lovorovom granom iznad glave i panoramom Mostara u pozadini. Na naličju je prikazana žena sa mačem u srednjovekovnoj vlastelinskoj odeždi. Originalani crtež danas se nalazi u Muzeju grada Beograda. Na vodenom žigu prikazan je lik kralja Petra I iz profila. Nosi potpise člana Uprave dr Iva Belina i guvernera dr Dragutina K. Protića, kao i datum 22. septembar. 1939. godine.

 

 

 

Po izbijanju Drugog svetskog rata, voljom okupacionih vlasti, na teritoriji Srbije dolazi do formiranja Srpske narodne banke. Narodna banka Jugoslavije nastavlja da deluje u izbeglištvu gde štampa nove apoene, kojima je namena bila da zamene novčanice Srpske narodne banke po završetku rata… Njima će biti posvećen sledeći tekst rubrike Notafilija.

Izvori:

V. Tomić / S. Cvijan, Novčanice Jugoslavije, Narodna banka Jugoslavije, Beograd, 1997. str. 54-60.

Željko Stojanović, Nacionalni katalog novčanica Srbije i Jugoslavije, Beograd,  2007. str. 93-103.

Dosadašnji prilozi o istoriji srpskog i jugoslovenskog papirnog novca:

Novčanice Kneževine Srbije

Novčanice Kraljevine Srbije

Novčanice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca

Sledeći tekst: Novčanice Vlade Kraljevine Jugoslavije u egzilu