Numizmatika

Novčanice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca

Po okupaciji Srbije u Prvom svetskom ratu zvanična valuta postala je austrougarska kruna. Ipak, stanovništvo je i dalje imalo poverenja u dinar i nije želelo da ga pod vrlo nepovoljnim uslovima zameni za krunu. Iz ovih razloga dinar je tokom rata neznatno izgubio vrednost, ali posle njega je počeo da gubi. Nakon oslobođenja u zemlji je vladao monetarni haos jer su u opticaju bili austrougarska kruna, bugarski lev, crnogorski perer, srpski dinar i nemačka marka.

Dinarsko-krunske novčanice

Da bi se monetarni sistem normalizovao uvedene su privremene dinarsko-krunske novčanice, budući da je kruna zadavala najviše problema zbog enormne nesaglasnosti sa pokrićem u plemenitim metalima. Stoga je doneta odluka o žigosanju krunskih novčanica koje su se nalazile ne teritoriji novonastale Kraljevine SHS, a sve u cilju da se ova valuta ograniči, utvrdi njena količina i kroz njenu kontrolisanu cirkulciju spreči svaka mogućnost kontinuiteta poražene bivše monarhije. Nakon toga izvršeno je žigosanje dinarskih novčanica čime se rešio problem unošenja novih kruna u zemlju i utvrdio njihov tačan broj, ali budući da su one žigosane ručno i proizvoljno bilo ih je veoma lako falsifikovati. Sedam dinarsko-krunskih novčanica štampane su u Zagrebu, Parizu i Pragu, sve nose potpis dr Momčila Ninčića i godinu 1919. Novčanice su u narodu bile veoma omiljene, pa su mnoge od njih sačuvane za uspomenu, a neke su  imale i nazive poput „kovač“ i orač“. Iako su imale funkciju privremenih banknota, dinarsko – krunske novčanice povlačene su postepeno, poslednje od njih bila je sredstvo plaćanja sve do 1934. godine.

  • 1/2 dinara (2 krune). Štampana u Zagrebu. Na licu nosi grb Kraljevine SHS.
  • 1 dinar (4 krune). Štampana u Parizu. Nosi lik Miloša Obilića sa šlemom.
  • 5 dinara (20 kruna). Štampana u Parizu. Lik Miloša Obilića na licu, Merkurova palica na naličju.
  • 10 dinara (40 kruna). Štampana u Pragu. Kovač sa nakovnjem na licu, vinova loza i korpa sa cvećem na naličju.

(kliknuti za veći prikaz)

  • 20 dinara (80 kruna). Štampana u Zagrebu. Orač na licu, snopovi žita na naličju i francuski tekst na naličju.
  • 100 dinara (400 kruna). Štampana u Parizu. Simboli poljoprivrede na licu, četiri antička medaljona i francuski tekst na naličju.
  • 1000 dinara (4000 kruna). Izrađena u Parizu. Simboli poljoprivrede na licu, boginje žetve, nauke, plovidbe i industrije na naličju.

 

Dinarske novčanice Kraljevine SHS

10 dinara iz 1920.

Osnivanjem Narodne banke Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca stekli su se uslovi za povlačenje dinarsko-krunskih novčanica i štampanje novih novčanica  Prva banknota je štampana u SAD u stilu američkog dolara, zbog čega je u numuzmatičkim krugovima poznata kao „Amerikanka“. Na licu je predstavljen čovek koji pokreće točak, što je simbol napretka, iznad koga lebde boginje nauke i radinosti i Merkur, bog trgovine. Naličje prikazuje Kožuf, Veternik, Dobro Polje i Kajmakčalan, četiri planinska vrha na kojima su se odigrale bitake u Prvom svetskom ratu. Novčanica nosi potpise člana uprave Marka Stojanovića i guvernera Đorđa Vajferta, kao i datum 1. novembar 1920. Puštena je u opticaj 5.avgusta 1922, a sredstvo plaćanja bila je do 18. jula 1935. godine. Novčanica je bila dobrog kvaliteta, ali se veoma brzo cepala tokom cirkulacije.Ova novčanica je jedinstvena u domaćoj numizmatici,  pleni dizajnom i svojom velikom estetskom vrednošću.

 

100 dinara iz 1920.

Izradu novačanice od 100 dinara Narodna banka Kraljevine SHS poverila je Banci Francuske. Lice je izrađeno u sličnom maniru kao novčanica od 100 dinara Kraljevine Srbije iz 1905. godine i prikazuje ženu sa lovorovim vencem na glavi koja sedi na tronu ogrnuta plaštom sa hermelinom, a u pozadini panoramu Beograda sa parobrodom kao simbolom modernizacije. Naličje je bogato ornamentisano sa prikazom mladića u narodnoj nošnji, oslonjenog na grb Kraljevine, motivima voća  i tri jedrenjaka na moru. Lice je ispisano ćiriličnim, a naličje latiničnim pismom. Novčanica nosi potpise člana Uprave Marka Stojanovića i guvernera Đorđa Vajferta, kao i datum 30. novembar 1920. Puštena je u opticaj 1. januara 1925, a sredstvo plaćanja bila je do 10. jula 1941. godine.

1000 dinara iz 1920.

Novčanica od 1000 dinara štampana je takođe u Banci Francuske. Na licu su prikazani sveti Đorđe kako ubija aždahu i manastir Gračanica. U centru naličja prikazan je orač za plugom i panorame Sarajeva, Ljubljane, Zagreba i Beograda. U vodenom žigu je Karađorđeva glava iz profila. Lice je ispisano ćiriličnim, a naličje latiničnim pismom. Novčanica nosi potpise člana Uprave Marka Stojanovića i guvernera Đorđa Vajferta, kao i datum 30. novembar 1920. Postoje dve verzije ove novčanice, jedna je bez, a druga sa doštampanom rozetom sa likom Karađorđa, što je bila mera zaštite od falsifikovanja. Prva verzija puštena je u opticaj 11. aprila 1923, a sredstvo plaćanja prestala je biti 1. maja 1932. godine. Verzija sa rozetom puštena je u opticaj 21. decembra 1931, a sredstvo plaćanja bila je do 4. maja 1936. godine. Budući da je druga verzija puštena nakon proglašenja Kraljevine Jugoslavije oko rozete stoji naziv nove države.

 

25 para iz 1921.

Nakon novčanice od 1000 dinara, štampana je novčanica od 25 para, koja predstavlja najmanji papirni apoen u istoriji srpskog i jugoslovenskog novca. Štampana je u Novom Sadu i Zagrebu tokom 1921. godine. Ilustracije su delo zagrebačkog slikara i grafičara Milenka Đurića. Na licu je između dve devojačke glave setnog pogleda prikazan manastir Gračanica, a na naličju crkva na Bledu u Sloveniji i spomenik banu Jelačiću u Zagrebu.  Novčanica nosi potpis ministra finansija dr Koste Kumanudija i datum 21. mart 1921. godine. U opticaju je bila od 14. juna 1921, a sredstvo plaćanja je prestala biti 30. septembra 1927. godine.

 

 

 

10 dinara iz 1926.

Nova novčanica od 10 dinara štampana je u Parizu tokom 1926. godine. Na licu se nalazi lik žene sa spomenika Kosovskim junacima u Kruševcu, rad vajara Đorđa Jovanovića. Na naličju se nalazi grb Kraljevine, a na vodenom žigu lik žene iz profila. Novčanica nosi potpise člana Uprave Dragutina K. Protića i guvernera Đorđa Vajferta, kao i datum 26. maj 1926. godine. U opticaju je bila od 25. jula 1926, a sredstvo plaćanja prestala je biti 4. maja 1936. Ovo je bila poslednja novčanica Kraljevine SHS. Identična novčanica je bila prva banknota izdata u okviru nove Kraljevine Jugoslavije, 1929. godine. Jedina razlika je bila u datumu i nazivu države.

 

 

 

Izvori:

V. Tomić / S. Cvijan, Novčanice Jugoslavije, Narodna banka Jugoslavije, Beograd, 1997. str. 39-51.

Željko Stojanović, Nacionalni katalog novčanica Srbije i Jugoslavije, Beograd,  2007. str. 78-92.

Svetlana Pantelić,  Dinarsko-krunske novčanice , Bankarstvo, 2017, br. 3, str. 130-141.

Svetlana Pantelić,  Amerikanka , Bankarstvo, 2018, br. 1, str. 98-105.