Numizmatika

Novčanice SFRJ (1963 – 1985)

Nakon proglašenja novog Ustava 1963. godine, Federativna Narodna Republika Jugoslavija je pretvorena u Socijalističku Federativnu Republiku Jugoslaviju. Iste godine se štampaju novčanice sa novim nazivom države, a one sa starim i dalje ostaju u opticaju. Stilsko rešenje isprva nije menjano, ali 1965. godine štampa se novčanica u novom stilu, koji nije menjan sve do 1985. godine. Ove novčanice postale su simbol jugoslovenskog prosperiteta i visokog standarda.

 

Dinar iz 1963. godine

Prve novčanice SFRJ imale su iste motive kao prethodna serija iz 1955. godine, a jedina izmena je bila u novom nazivu države. Novčanica od 100 dinara na licu ima lik devojke iz hrvatskog mesta Konavlja, a na naličju panoramu Dubrovnika. Novčanica od 500 dinara na licu ima kosačicu, a na naličju žetvu. Novčanica od 1000 dinara na licu ima lik livca Arifa Heralića pored visoke peći, a na naličju panoramu Železare Zenica gde je Arif radio. Krajem 1954. godine Arifa je snimio foto-reporter lista Borba za potrebe priloga o Železari u Zenici. Slika nasmejanog radnika nekako je stigla do glavnih u Zavodu za izradu novčanica, tako da se njegov lik sledeće godine našao na apoenima od 1000 dinara. Arif je pokušao da od države dobije novčanu naknadu za korišćenje njegovog lika ali je to prošlo bez uspeha. Država je „odgovorila” samo tako što je iskoristila njegov lik i na apoenu od 10 dinara, 1965. godine. O njegovom pokušaju da dobije ono što mu pripada snimljen je dokumentarni film Devalvacija jednog osmijeha, 1967. godine. Film je bio najveća društvena kritika koja je do tada prikazana u socijalističkoj Jugoslaviji, a nakon političkih pritisaka TV Zagreb ga je proglasio proglasio „programsko-političkom greškom”. Arif je umro je u bedi kao invalid rada i hronični alkoholičar koji je za sobom ostavio jedanaestoro dece.

Dinar iz 1963. godine (kliknuti za veći prikaz)

Novčanica od 5000 dinara na licu ima reljef Ivana Meštrovića koji predstavlja Kosovku devojku i borca. Reljef je deo neizvedenog projekta Vidovdanskog hrama koji je trebao biti podignut u Gazimestanu. Na naličju se nalazi zdanje Narodne skupštine.  Autor svih nacrta je slikar Miodrag Petrović, dok su graveri bili Tanasije Krnjajić Božidar Kocmut.  Novčanice nose datum 1. maj 1963, kao i potpise guvernera Nikole Miljanića i viceguvernera Isaka Siona. Puštene su u opticaj 1964. godine i zakonsko sredstvo plaćanje bile narednih pet godina.

Panorama livnice u Zenici gde je radio Arif Heralić

Dinar iz 1965. godine

Na ovim novčanicama zadržani su motivi prethodne serije, ali su usled denominacije valute promenjene njihove nominalne vrednosti. Nose datum 1. avgust 1965. godine i potpise guvernera Nikole Miljanića i viceguvernera Borivoja Jelića. Puštene su u promet poslednjeg dana 1965, a zakonsko sredstvo plaćanja su bile sve do prvog dana 1980. godine. Sasvim nova po stilu je novčanica od 100 dinara u crvenoj boji. Na njenom licu nalazi se Spomenik miru u vidu konjanika, rad vajara Antuna Augustinčića koji se nalazi ispred zgrade Ujedinjenih nacija u Njujorku. „Crvena stotka” imala je dug život i na neki način je postala simbol jugoslovenskog socijalističkog prosperiteta i visokog standarda. Štampana je u četiri navrata: 1965, 1978, 1981 i 1986.  Zakonsko sredstvo plaćanja bila je do 1. januara 1990. godine.

Dinar iz 1965. godine (kliknuti za veći prikaz)

Dinar iz 1968, 1970. i 1974. godine

Motiv sa novčanice od 20 dinara iz 1974.

Period koji je nastupio bio je veoma povoljan po stabilnost dinara. Novčanica od 1000 dinara iz 1974. biće najveća nominalna vrednost sve do 1985. godine i štampanja 5000 dinara sa likom Josipa Broza čime je otpočeo sunovrat dinara u inflaciju. Dinar iz 1968. godine doneo je novu stilizaciju novčanica, koja je već primenjena kod „crvene stotke” tri godine ranije. Na njima se pojavljuju stari motivi kosačice, livca Arifa Heralića i Meštrovićevog reljefa. Puštene su u promet iste godine, a povučene dve decenije kasnije. Godine 1970. štampana je novčanica od 500 dinara na čijem licu je spomenik Nikoli Tesli, rad vajara Frana Kršinića, sa spiralnom zavojnicom Teslinog transformatora u pozadini. Tesla je bio prvi velikan koji se pojavio na nekoj novčanici nakon rata. Puštena je u opticaj godinu dana kasnije, a sredstvo plaćanja je bila do 1. januara 1990. godine. Nacrte svih dotadašnjih novčanica izradio je Miodrag Petrović. Novčanica od 20 dinara ljubičaste boje sa motivom broda štampana je 1974. godine. Nacrt je izradio Nusret Hrvanović. Puštena je u opticaj sledeće godine, a povučena poslednjeg dana 1989. godine. Nacrt novčanice od 1000 dinara potpisuje Andrija Milenković, kome je za lik seljanke sa maramom  pozirala supruga. Većina ovih novčanica štampana je u nekoliko navrata u narednim godinama, a jedina izmena je bila u potpisnicima.

Dinar iz 1968, 1970. i 1974. godine (kliknuti za veći prikaz)

 

Priredio Milorad Stokin

Izvori:

Željko Stojanović, Papirni novac Srbije i Jugoslavije, Beograd, 1996.

Željko Stojanović, Nacionalni katalog novčanica Srbije i Jugoslavije, Beograd,  2007.

Dosadašnji prilozi rubrike Numizmatika:

Novčanice Kneževine Srbije

Novčanice Kraljevine Srbije

Novčanice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca

Novčanice Kraljevine Jugoslavije

Novčanice Vlade Kraljevine Jugoslavije u izbeglištvu

Novčanice Srbije pod nemačkom okupacijom

Novčanice Demokratske Federativne Jugoslavije

Novčanice Federativne Narodne Republike Jugoslavije

Informbiro serija novčanica FNRJ

Sledeći tekst: Novčanice SFRJ (1985-1990)