Numizmatika

Novčanice Srbije pod nemačkom okupacijom

Neposredno po okupaciji i razbijanju Kraljevine Jugoslavije Narodna banka je likvidirana. Ona nastavlja delovanje u Londonu gde štampa „Londonsku seriju“ novčanica, dok u Srbiji, voljom okupacionih vlasti, dolazi do formiranja takozvane Srpske narodne banke. Srpska narodna banka bila je nova emisiona ustanova, koja nije bila naslednik Narodne banke Kraljevine Jugoslavije. Ipak, klišei izdatih, kao i neizdatih novčanica bivše banke korišćeni su za štampanje novčanica nove banke. Jedna od prvih briga okupacionih vlasti bila je da zamene jugoslovenske dinare novim novčanicama, stoga su iskoristili zatečene banknote u Zavodu za izradu novčanica u Topčideru, koje su u tom trenutku bile u procesu izrade. Na zatečenim novčanicama preštampani su datumi, dodati novi potpisi, a grbovi Kraljevine prekriveni grbom Srbije bez krune. U kasnijem periodu  dizajn novčanica je prilagođen ideologiji kvisliške Vlade narodnog spasa, korišćenjem motiva sa snažnim nacionalnim narativom, kao i pastoralnosti i izobilja što je bilo u potpunoj suprotnosti sa realnom slikom koja je u tom trenutku vladala u okupiranoj zemlji. Poruka sa banknota bila je u skladu sa jednom od propagandnih poruka Vlade narodnog spasa koji je glasio „Kakva setva, takva žetva. Red i rad garant su za tvoju srećniju budućnost“. Ovom porukom je utvrđivan kult srpskog domaćina koji jedino brine o svojoj kući i zemlji, i ne zanima se za visoku politiku. Za razliku od Srbije svi ostali krajevi bivše Kraljevine dobili su nove monete samo je u Srbiji zadržan dinar koji je nazvan „srpskim“. Novčanice iz ovog perioda se nazivaju „Nedićevim novcem“.

Piše: Milorad Stokin

10 dinara iz 1941.

Prva novčanice koja je izdata po okupaciji Srbije bila je rezervna novčanica kraljevske banke koja je u tom trenutku zatečena u Zavodu za izradu novčanica u Topčideru. Štampana je u tiražu od 2,5 miliona primeraka pod kontrolom okupacionih vlasti. Na naličju je prikazana žena sa mačem u srednjovekovnoj vlastelinskoj odeždi, prema nacrtu Paje Jovanovića. Originalani crtež danas se nalazi u Muzeju grada Beograda. Bitno je napomenuti da Paja Jovanović nije bio angažovan od strane okupacionih vlasti, već da se nacrt već nalazio na novčanici od 10 dinara iz 1939. godine. Na licu su crnim pretiskom prekriveni naziv Narodne banke Jugoslavije i dodat naziv nove monete „srpskog dinara“. Budući da naličje zatečene novčanice nije postojalo, ono je štampano bez crnog pretiska, sa nazivom nove banke, grbom Srbije, kao i potpisima D. Uzelca i Milana Radosavljevića. Datum na novčanici je 1. maj 1941. godine.

100 dinara iz 1941.

Kliše novčanice od 100 dinara je identičan novčanici od 100 dinara iz 1920. godine, koja je opet  izrađena u sličnom maniru kao novčanica od 100 dinara Kraljevine Srbije iz 1905. godine. Novčanica iz rezervne emisije likvidirane Narodne banke Jugoslavije kojoj su crnim pretiskom uklonjeni naziv matične banke, datum i potpisi. Crni pretisak je narušio vizuelnu upečatljivost novčanice. Na licu je prikazana žena sa lovorovim vencem na glavi koja sedi na tronu ogrnuta plaštom sa hermelinom, a u pozadini panorama Beograda. Na naličju je prikazan mladić u narodnoj nošnji, oslonjen na doštampani grb okupirane Srbije, kao i motivi voća i tri jedrenjaka na moru. Na vodenom žigu nalazi se lik kralja Aleksandra I Karađorđevića. Novčanica je izrađena u tiražu od 20, 2 miliona primeraka i povučena je iz opticaj aprila 1944. godine. Nakon rata ova novčanica se nije mogla zameniti za posleratne novčanice nove države, tako da su time najviše bili oštećeni srpski seljaci. Budući da je najveći deo tiraža ostao nezamenjen ove novčanice su veoma brojne i danas, pa stoga u numizmatičarskim krugovima nemaju veliku vrednost.

1000 dinara iz 1941.

Novčanica od 1000 dinara je takođe preštampana novčanica iz rezervne emisije Narodne banke Kraljevine Jugoslavije. Izrađena je u francuskom stilu banknota, bogatog kolorita, sa motivima duboke simbolike koja je trebala da poveže tri naroda Kraljevine. Česta pojava crnog pretiska potpuno je narušila izuzetnu lepotu ove novčanice. Preštampan je naziv kraljevske banke, lik kralja Petra II Karađorđevića, kao i primarna nominalna vrednost od 500 dinara. Autor nacrta je Mladen Josić, a graver je Veljko Andrejević Kun. Na licu se nalaze tri ženske figure koje simbolišu tri naroda Kraljevine: Srbe, Hrvate i Slovence. One u rukama drže mač, plodove zemlje i knjigu. Na naličju se takođe nalaze tri Jugoslovenke sa detetom u naručju, plodovima zemlje i preslicom. Preštampane novčanice nose potpise D. Uzelca i Milana Radosavljevića, kao i datum 1. maj 1941. godine.

 

20 dinara iz 1941. godine

Novčanica od 20 dinara potpuno je izrađena u novom dizajnu Srpske narodne banke. Na licu se nalazi lik Vuka Stefanovića Karadžića, a na naličju srpski grb bez krune. Autori crteža i gravure su nepoznati. Štampana je u tiražu od 23 miliona primeraka u Zavodu za izradu novčanica u Topčideru pod kontrolom okupacionih vlasti. Nosi potpise D. Uzelca i Milana Radosavljevića, kao i datum 1. maj 1941. godine. Ovo je prva novčanica na kojoj dominira lik jednog srpskog velikana iz oblasti kulturne istorije.

50 dinara iz 1941. godine

Novčanica od 50 dinara izrađena je u maniru predratnih novčanica sa motivima koji su se na njima već pojavljivali. Na licu se nalazi lik žene sa spomenika Kosovskim junacima u Kruševcu, rad vajara Đorđa Jovanovića, a na naličju figura slepog guslara i srpski grb bez krune. Na vodenom žigu nalazi se kralj Petar II iz vremena kada je bio prestolonaslednik. Autor crteža je Panta Stojičević, a gravure Veljko Andrejević Kun. Novčanica je izrađena u tiražu od 20, 1 miliona primeraka. Nosi potpise Milana Radosavljevića i Čedomira Radojkovića, kao i datum 1. avgust 1941. godine.

500 dinara iz 1941.

Poslednja novčanica štampana u ratnoj 1941. godini nosila je nominalnu vrednost od 500 dinara. Na licu je prikazana ženska figura u narodnoj nošnji, okićena dukatima, a na naličju muškarac koji se bavi graditeljskim poslom. Na vodenom žigu nalazi se lik kralja Aleksandra I Karađorđevića. Autori novčanice su Miho Čakelja i Veljko Andrejević Kun. Nosi potpise Mirka Kosića i Milana Radosavljevića, kao i datum 1. novembar 1941. godine.

20 dinara iz 1942.

Novčanica od 20 dinara je izrađena u identičnom maniru kao novčanica iste nominalne vrednosti iz 1941. godine. Nikada nije izdata, a u numizmatici je poznata pod nazivom „Plavi Vuk“. Nosi potpise guvernera Milana Radosavljevića i zamenika Mirka Kosića, kao i datum 1. maj 1942. godine.

50 dinara iz 1942.

Novčanica od 50 dinara izrađena je u sličnom maniru kao njena neizdata prethodnica.  Na licu se nalazi lik Petra Petrovića Njegoša, koji je drugi velikan iz oblasti kulture koji se našao na nekoj novčanici Srpske narodne banke. Na naličju je prikazan srpski grb bez krune. Nosi potpise guvernera Milana Radosavljevića i zamenika Mirka Kosića, kao i datum 1. maj 1942. godine. Autor idejnog rešenja je nepoznat, dok je lik Njegoša izrađen prema portretu koji je načinio slikar Anastas Bocarić. Štampana je na nešto debljoj hartiji i ne sadrži vodeni žig.

100 dinara iz 1942.

Novčanica od 100 dinara iz 1942. godine nikada nije izdata. Na licu je prikazan idiličan prizor pastira koji svira frulu dok čuva ovce sa crkvom u pozadini, a na naličju figura zemljoradnika. Autor nacrta je slikar Mate Zlamalik, a graveri su Veljko Andrejević Kun i Tanasije Krnjajić. Novčanica nosi potpise guvernera Milana Radosavljevića i zamenika Mirka Kosića, kao i datum 1. maj 1942. godine.

500 dinara iz 1942.

Motivi novčanice od 500 dinara potpuno su odgovarali jednoj od propagandnih poruka kvisliške Vlade nacionalnog spasa koja je glasila „Kakva setva, takva žetva. Red i rad garant su za tvoju srećniju budućnost“. Na licu je prikazan dvoglavi orao figura muškarca koji seje, a na naličju koji žanje. Prostor vodenog žiga zauzima lik kralja Aleksandra I Karađorđevića. Autor nacrta i gravure je Veljko Andrejević Kun. Novčanica nosi potpise guvernera Milana Radosavljevića i zamenika Mirka Kosića, kao i datum 1. maj 1942. godine.

1000 dinara iz 1942.

Novčanica od 1000 dinara je svakako jedna od umetnički najuspelijih banknota koje su nastale u ovom periodu, sa motivima koji su bili u potpunoj suprotnosti sa stanjem u zemlji pod okupacijom. Na licu je prikazan kovač i devojka sa preslicom, a na naličju seljak i seljanka pri izvođenju poljskih radova sa crkvom u pozadini. Ovo je bila poslednja srpska novčanica koja je izrađena u francuskom stilu, sa mnoštvom nacionalnih motiva i simbola. Prostor vodenog žiga zauzima lik kralja Petra II Karađorđevića. Autor nacrta je slikar Vasa Pomorišac, a gravure Veljko Andrejević Kun. Puštena je u opticaj krajem septembra 1944. godine kada je stanje u zemlji bilo u potpunoj suprotnosti sa motivima izobilja koji su vladali na novčanici. Izrađena je u tiražu od 5,8 miliona primeraka, nosi potpise guvernera Milana Radosavljevića i zamenika Mirka Kosića, kao i datum 1. maj 1942. godine.

100 dinara iz 1943.

 

Novčanica od 100 dinara bila je poslednja koja je štampana u okupiranoj Srbiji. Na licu se nalazi lik Svetog Save, a na naličju srpski zemljoradnik sa zapregnutim volovima na njivi. Autor nacrta je slikar Mate Zmalik, a gravure Tanasije Krnjajić i Veljko Andrejević Kun. Izrađena je u tiražu od 15,4 miliona primeraka, nosi potpise guvernera Milana Radosavljevića i zamenika Mirka Kosića, kao i datum 1. januar 1943. godine.

 

 

Izvori:

Željko Stojanović, Nacionalni katalog novčanica Srbije i Jugoslavije, Beograd,  2007. str. 110-123.

Sonja Ćirić, Kratka likovna istorija dinara, Vreme,  Beograd, 2013.

 

Dosadašnji prilozi o istoriji srpskog i jugoslovenskog papirnog novca:

Novčanice Kneževine Srbije

Novčanice Kraljevine Srbije

Novčanice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca

Novčanice Kraljevine Jugoslavije

Novčanice Vlade Kraljevine Jugoslavije u izbeglištvu

Sledeći tekst: Novčanice Demokratske Federativne Jugoslavije