Slikarstvo

Paja Jovanović: Furor Teutonicus

Slavna istorijska kompozicija Furor Teutonicus  Paje Jovanovića na neki način je simbol njegove velike ambicije da postane priznati slikar u svetskim okvirima. Suvišno je i pominjati da je u toj nameri uspeo. Međutim, slika koja ga je lansirala u orbitu međunarodne slikarske scene dugo nije dostupna očima javnosti. Već više od jednog veka ovom umetničkom delu ogromnih dimenzija izgubljen je svaki trag…

Piše: Milorad Stokin

Paja Jovanović u vreme nastanka slike

U vreme kada se odvažio da stvori  monumentalnu istorijsku kompozicije Furor Teutonicus već je postao uvaženi evropski portretista i orijentalista, kao i cenjeni slikar koji je svom narodu podario dve velike istorijske kompozicije: Takovski ustanak i Seobu Srba. Želeći da ovog puta kistom progovori o nemačkoj istoriji, ali i utvrdi mesto u evropskim kulturnim krugovima, veliki umetnik dolazi na ideju da stvori sliku koja će prikazati jedan uzbudljivi segment germanske istorije: čuvenu bitku u Teutoburškoj šumi. Sama tema u svoje vreme bila je veoma popularna i već obrađivana od strane brojnih umetnika, pogotovo u doba nemačkog nacionalnog ujedinjenja kada je pobeda ujedinjenih germanskih plemena korištena kao oštra kritika podeljenosti Nemačke na manje države. Bitka u Teutorbuškoj šumi vođena je u jesen 9. godine nove ere između Germana i Rimljana, na prostoru današnje Nemačke. Tom prilikom Germani su potukli Rimljane navodeći ih u dubinu guste šume gde su ih sačekali u zasedi, a koliki su ti gubici bili veliki najbolje oslikavaju reči koje je nakon bitke uzviknuo car Oktavijan Avgust, a zapisao istoričar Svetonije: „Quintili Vare, legiones redde!” (Kvintilije Vare, vrati mi moje legije).

 

Furor Teutonicus, heliogravura

Paja Jovanović je ovo delo stvorio tokom svog života u Minhenu, a pripreme da osmisli i umetnički uobliči izuzetno zahtevan istorijski događaj trajale su više od godinu dana, ali i iziskivale veća sredstva, budući da se radilo o platnu veličine 20m². Naziv Furor Teutonicus zapravo je ustaljeni naziv za bitku i preuzet je iz dela Bellum civile rimskog pesnika Lukana. Tim nazivom veličana je borbena snaga nemačkog naroda, najpre u doba ratova protiv Napoleona, a kasnije je postao simbol težnje za nacionalnim ujedinjenjem. Da bi što vernije predstavio ovaj istorijski događaj slikar je proučavao istorijsku i arheološku građu, a vrlo je verovatno da je bio inspirisan i operskom tetralogijom Prsten Nibelunga Riharda Vagnera, koja je u ovo vreme bila izuzetno popularna. Paja Jovanović je bitku predstavio tako da u njoj ne dominiraju vojskovođe već narod koji postaje kolektivni nacionalni heroj. Rimski vojnici postavljeni su u podređeni položaj, u dolinu na levoj strani slike, dok ih sa desne strane sa brda i iz guste hrastove šume iznenadno napadaju horde ujedinjenih germanskih plemena. Prikaz drevne hrastove šume izrasle na brdu nije slučajan i sam po sebi je simbol zemlje, duboko utisnut u nemačku patriotsku kulturu. Sam ambijent ima simbolički značaj, pa je tako ovo više alegorijsko nego istorijski verno predstavljanje događaja.

Slika prikazuje haos i užas bliske borbe

Slika je prvi put izložena 1899. godine u bečkom Umetničkom domu gde joj je dodeljena prestižna Rajhelova nagrada, kao i novčana nagrada u iznosu od 1600 forinti. Dve godine kasnije izložena je u Berlinu, gde osvaja zlatnu medalju. Jedan berlinski časopis je tom prilikom naveo sledeće: „Slikarstvo velkog stila obogaćeno je, na našu radost, krajem juna, otvaranjem izložbe austrijskih umetnika, a najpre veoma upečatljivom slikom jednog Srbina koji je živeo u Beču Paul Joanowits Furor Teutonicus, koja verno i genijalno prikazuje napad germanske trupe iz guste šume na rimsku legiju koja maršira mračnom planinskom dolinom. Vredno pažnje je to što je jedan Sloven iskoristio ne malu umetničku moć da oda priznanje neodoljivoj kolektivnoj snazi Germana u borbi. “

Detalj koji prikazuje Jovanovićevo izuzetno poznavanje anatomije

Godine 1902. nagrađena je na izložbi u Parizu, zatim na Svetskoj izložbi u Sent Luisu osvaja srebrnu medalju, a 1909. na takmičenju u Salcburgu dobija državnu zlatnu medalju.  Koliko je slika u svoje vreme bila čuvena svedoči nam veliki naučnik Milutin Milanković u svojim zapisima Uspomene, doživljaji i saznanja:

„U doba mog boravka u Beču živeo je ovde i odblesnuo u punom sjaju naš veliki slikar Paja Jovanović. Kolosalno njegovo platno Furor Teutonicus (Germanska pomama) načini ogromnu senzaciju i odnese najvišu nagradu, ne manje i ostale njegove slike koje je izlagao u Umetničkom paviljonu, a osobito njegovi majstorski portreti bečkih lepotica…“

Detalj studije slike

Nakon ovoga slika nestaje pod okolnostima koji nisu utvrđeni do danas. Paja Jovanović je u memoarskim zapisima ostavio podatak da je sliku 1911. godine otkupio Nacionalni umetnički muzej u Čileu, ali da je tokom Drugog svetskog rata utvrđeno da slika nije tamo niti joj se moglo ući u trag. Na svu sreću Furor Teutonicus u svoje vreme bio je toliko čuven da je štampan u brojnim časopisima, pa zahvaljujući tome imamo priliku da makar jednim malim delom doživimo ovo remek-delo jedinstveno u opusu velikog slikara. Pored sačuvane heliogravure koja se nalazi u Muzeju grada Beograda, postoje još dve verzije znatno manjih dimenzija. Prva je studija koju je slikar poklonio svom kumu Branislavu Nušiću sa posvetom Uspomena od Paje i danas je deo stalne postavke  Narodnog muzeja u Beogradu, a druga se nalazi u privatnom vlasništvu u Beogradu.

Milorad Stokin je urednik Fragmenata kulture i FB stranice Fragmenti prošlosti.

Izvori:

Grupa autora, Paja Jovanović Paul Joanowitch, Galerija SANU, 2009.

Nikola Kusovac, Paja Jovanović, Muzej grada Beograda, 2010.

Petar Petrović, Paja Jovanović sistemski katalog dela, Narodni muzej u Beogradu, 2012.

Fotografije:

Datoteka stranice Fragmenti prošlosti