Intervju

Rade Mrlješ: Briga o nasleđu je briga o identitetu

Kosančićev venac je danas jedan od retkih delova Beograda koji je u velikoj meri zadržao predratni izgled. Kada šetate njegovim kaldrmisanim i krivudavim uličicama i danas možete da doživite taj stari Beograd čijeg duha više nema, a koji i u arhitektonskom smislu polako nestaje.

Priredio Milorad Stokin

Prostor Kosančićevog venaca je kroz istoriju imao veliki značaj, mnogo veći nego što se to danas čini. Dok su Turci još držali grad ovde je jedino bilo dozvoljeno Srbima da se naseljavaju. Tu je bilo njihovo groblje i crkva, a kasnije će, na mestu današnje Patrijaršije, biti izgrađen i Gospodarski konak kneza Miloša, a preko puta njega konak kneginje Ljubice. Blizina Saborne crkve učiniće da ovo postane crkveno središte prestonice, brojni ateljei umetnika su od njega stvorili svojevrsni beogradski Monmartr, a između dva rata Narodna biblioteka Srbije učiniće da venac postane i kulturno središte. Dugi niz godina ovaj deo Beograda bio je prepušten sebi. Bista Ivana Kosančića koja krasi jednu kuću i koja je simbol venca nakon jednog vandalskog čina uklonjena je još 2009. godine i smeštena u podrum kuće čekajući neko bolje vreme. Kosančićev venac je ovoga proleća osvanuo u novom ruhu. Urađena je rekonstrukcija saobraćajnica centralne i sporednih ulica, kao i  restauracija fasada među kojima se posebno ističu kuća sa bistom Ivana Kosančića i Dom Mike Alasa.  O prostornom i arhitektonskom identitetu Kosančićevog venca, ali i o njegovoj skorašnjoj obnovi pisac ovih redova porazgovarao je sa Radetom Mrlješom, arhitektom-konzervatorom iz Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, koji je ujedno i vodio konzervatorski nadzor na urbanoj obnovi, koja je obuhvatala restauraciju fasada i rekonstrukciju saobraćajnica Kosančićevog venca.

Kosančićev venac oko 1930. iz Fonda fotografija Jeremije Stanojevića (Muzej grada Beograda)

Kako se dogodilo da je Kosančićev venac, pored Skadarske ulice, jedan od retkih delova Beograda koji je u velikoj meri zadržao autentični izgled?

Mali, usitnjeni, mikrolokacijski kompleksi nisu bili interesantni novoj posleratnoj generaciji arhitekata koja je, podstaknuta zahtevima nove države, nove ideologije i stvaranja socijalnog standarda, očekivala savremen pristup i sprovodila krupne projektantske poteze. Konačno, i arhitekti koji su premošćavali dve epohe društva imali su pohranjenu sliku malog idiličnog grada sa svojom, umesto uspostavljenom istorijskom strukturom, makar mali eksponatski fragment vredan zadovoljstva.
Sudbine ovih starih celina nisu toliko zavisile od službe koja ih je stavljala formalno pod zaštitu, već, kako kaže prostorni planer Borislav Stojkov, od činjenice da su ovi delovi starog gradskog jezgra uglavnom bili predmet prividnog i uglavnom iracionalnog interesovanja glavnih investicionih činilaca i urbanističih modelara druge polovine dvadesetog veka. Kada bolje pogledate ovakve celine, vence i bivše mahale, videćete da su sve one pretrpele sporadične i nedosledne izgradnje.

Kuća sa bistom Ivana Kosančića – simbol Kosančićevog venca (foto: Milorad Stokin)

Objasnite čitaocima „Fragmenata kulture“ zašto se delovi centralnog jezgra Beograda nazivaju „vencima“?

Ne znam da li pojam „venac“ postoji u Bogdanovićevom Gradoslovaru, ali „vence“ možemo objasniti zapravo kao neželjene rezultate „povlašćenih mesta gušenja grada“ koja nastaju iz istovremeno slabog i otuđujućeg karaktera istorijskog grada koji se napušta rušenjima i nedosledne pojave industrijskog, tehničkog i urbanističkog na ovim mestima. Venci, posebno u Beogradu, predstavljaju „slepa polja“ grada koja nastaju u sudaru starih koncepata i modela novih regulacionih poteza.

Kosančićev venac spaja razne pravce u arhitekturi. Kuća sa bistom je projektovana u stilu akademizma, a Dom Mike Alasa secesije. Najkraće rečeno, šta čini jednu zgradu dobrim primerom jednog, a šta drugog stila?

Objekti Kosančićevog venca predstavljaju pre svega kulturno-istorijsku i ambijentalnu vrednost prostora našeg skromnog građanskog i klasnog društva. Za period izgradnje kuća sa bistom Kosančić Ivana predstavlja razvijeni akademizam, mali po formatu, koji se i očekivao krajem XIX veka u smislu potvrde prihvatanja evropskih vrednosti, dok Dom Mike Alasa predstavlja stil sa početka XX veka kojim Beograd ide u korak sa evropskim protestom u umetnosti i arhitekturi. Kuća sa bistom je postala epitet Kosančićevog venca, a odlikuju je pored klasične dekorativne plastike, bogate profilisanim vencima, frontonima i njena regulacija koja upravo prati formiranje venca, dok Dom Mike Alasa predstavlja raritet u polju secesije zbog specifične fasadne plastike za koju je projektant inspiraciju našao u vodenoj flori.

Dom Mike Alasa (foto: Milorad Stokin)

Jezik elemenata fasade Doma Mike Alasa zapravo priča priču o vlasniku kuće. Kako ih možemo interpretirati?

Da je jedan od naših najvećih naučnika uticao kako na izgled kuće, tako i na prostornu organizaciju potvrđuju nam upravo podaci iz njegove bogate biografije. Njegovu pasiju prema ribolovu prepoznajemo pre svega u vodenoj floralnoj fasadnoj plastici (lokvanji, vodena trska, bambusi…), šaranima u duborezu ulaznih vrata, ali i radnoj sobi sa balkonom i pogledom prema reci. U nišama na podestu stepeništa nekada su se nalazile skulpture Napoleona i Paskala koje je Mika Alas kao francuski đak veoma cenio.

Koliko se zaštita arhitektonskih kulturnih dobara promenila u odnosu na prošli vek, odnosno uporedite današnju obnovu fasade Doma Mike Alasa sa onim u prošlosti?

U koautorskom radu koji sam priredio sa arhitektom i konzervatorom Aleksom Ciganovićem, predložili smo tri paradigmatske faze razvoja zaštite arhitektonskog nasleđa: primenjenu održivost – koja se zasniva na još uvek živom vernakularnom (tradicionalnom) pristupu obnovama do kraja šesdesetih godina XX veka (i kojima još uvek pripada intervencija arhitekte Branke Bremec na restauraciji fasade Doma Mike Alasa krajem šesdesetih godina prošlog veka). Zaštita je zatim, rekao bih, prošla kroz svoju fazu empirijske održivosti – kroz programe i empirijska merenja kapaciteta i pionirska studijska vrednovanja tokom sedamdesetih i osamdesetih godina XX veka i trenutnu fazu kontekstualne održivosti koja ujedno predstavlja i poslednju fazu kao perioda krize – kada paradigma više ne može da savlada anomalije i kada se pomno preispituje, istražuje drugačije načine rada, pribegava multidisciplinarnosti ali pre svega, zasniva na prelasku sa tradicionalnog na snažnije tehnološke procedure restauracije i obnove u kojima je predominantna pravno-finansijska i prostorno-planska procedura konzervatorskog čina.

Rade Mrlješ ispred Doma Mike Alasa

Šta sve obuhvata restauracija jedne fasade zdanja poput ovih?

Za uspešnu restauraciju bilo koje fasade, kojoj je potrebno vratiti autentičan izgled važna je dobra sinergija svih učesnika u njenoj realizaciji: konzervatora, projektanata, izvođača radova sa svim specifičnim zanatima i na kraju investitora. Restauracija ne podrazumeva samo projektovanje i izvođenje radova, već i istraživanje, koje po pravilu prethodi, ali i prati procese projektovanja i izvođenja.

Koliko je teško dešifrovati originalni izgled zdanja u svim njegovim detaljima i kojim se metodima služite da biste to postigli?

Pre izrade projekta neophodno je sprovesti istraživanja arhivske i foto dokumentacije, kao i uzorkovanje materijala i sondiranje fasade da bi se utvrdile sve naknadne intervencije i postojanje tragova prvobitnih intervencija. Kada govorimo o Domu Mike Alasa i kući sa bistom Kosančić Ivana najvažniji preduslov za vraćanje nedostajuće fasadne plastike bili su podaci koje su nam otkrivale umetničke slike Ljubice Cuce Sokić i Majde Kurnik, koje su inspiraciju u svom radu nalazile upravo na Kosančićevom vencu i otkrivanje fotografija iz fonda Jeremije Stanojevića iz Muzeja grada Beograda. Te fotografije iz 1930. godine uputile su nas na autentičan izgled kuća sa svim nedostajućim elementima, koje smo uspeli da rekonstruišemo zajedno sa akademskim vajarima i vratimo ih na fasade.

Dom Mike Alasa iz Fonda fotografija Jeremije Stanojevića (Muzej grada Beograda)

Zbog nepostojanja kolor fotografija, verovatno je najteže otkriti originalnu boju, a pogotovo ako su već rađene neke intervencije u prošlosti. Čime se Vaš tim vodio pri izboru boja ovih zdanja?

Koloristička obrada istorijskih fasada u Beogradu je posebno problematična, znajući da je stratigrafsku analizu (slojeva) boja retko gde moguće sprovesti, s obzirom da je većina fasada, posebno onih koje su preživele oba svetska rata, više puta prepravljana, zbog čega nisu sačuvani originalni slojevi. Na osnovu iskustva, poznavanja stila i analoškim postupkom se određuje kolorit fasade, uzimajući u obzir kolorit zgrada u okruženju, vibraciju boja i osunčanost. Izborom kolorita u domenu stila ne mogu se narušiti spomenička svojstva objekta.

Rade Mrlješ ispred kuće sa bistom Ivana Kosančića

Beograd važi za grad pravih bisera kada je u pitanju secesija u arhitekturi. Koliko zapravo ima potpuno secesijskih zdanja ili preovlađuju zgrade koje samo imaju motive ovog stila?

Objekte koje tumačimo kao predstavnike nekog oblika secesije u Beogradu mogli bismo smestiti u tri grupe. Prvu i najbrojniju grupu bi činili objekti po prostornoj organizaciji građeni po načelima akademizma a dekorisani su secesijskim fasadnim motivima. Drugu i najmalobrojniju grupu bi činili objekti koji po svim karakteristikama, kako organizacionim, tako i dekorativnim pripadaju umetničkom pravcu secesije. I treća grupa koju bi činili objekti na kojima se prepoznaje spoj internacionalnog stila sa elementima srpske tradicionalne arhitekture i umetnosti. Možda jedino zdanje u Beogradu koje je u punoj svojoj formi odgovorilo na karakteristike stila je zgrada Robnog magazina u ulici Kralja Petra br. 16.

Kada govorimo o Kosančićevom vencu, nezaobilazna tema je zgarište Narodne biblioteke. Da li će ta zgrada ikada biti rekonstruisana ili su njene ruševine spomenik za sebe koji se čuva takav kakav je?

To je bila decenijska dilema konzervatora. Da li ponovo izgraditi zgradu biblioteke porušene u šesto-aprilskom bombardovanju Beograda i urbanistički zaokružiti i zatvoriti blok, ili sačuvati memoriju na stradanje najvećeg nacionalnog blaga u Drugom svetskom ratu čuvanjem ostataka Narodne biblioteke uz obeležavanje memorijalnog prostora. Tokom proteklih par decenija nuđena su raličita rešenja ovog problema, ali je 2017. godine odlučeno da se realizuje rešenje kojim će se prostor konzervirati i prezentovati kao memorijalni prostor, ali na način koji neće isključiti ni mogućnost kasnije realizacije eventualne ponovne izgradnje zgrade Narodne biblioteke.

Ruševine Narodne biblioteke Srbije na Kosančićevom vencu

Šta Beograd dobija sa obnovljenim Kosančićevim vencem i koje se intervencije još mogu očekivati u njemu?

Briga o kulturnom nasleđu ne znači ulepšavanje grada ili ulaganje u kulturni turizam, to je pre svega briga o našem identitetu. Kosančićev venac predstavlja najstarije kompaktno naselje nastalo na savskoj padini u okviru Beograda u šancu, zato je važno da se tako i sačuva, da se novim intervencijama i sadržajima ne izmeni karakter mesta i svojstvo kulturnog dobra. Od novih intervencija u narednom periodu se može očekivati već pomenuto uređenje prostora Narodne biblioteke i izgradnja gradske galerije.